قزل آلان يا مار سرخ (ديوار بزرگ گرگان) طولانيترين اثر معمارى ايران باستان و پس از ديوار چين دومين ديوار تاريخى تاريخى قاره آسيا با 200 كيلومتر طول ، در دشت گرگان و تركمن صحرا قرار دارد. اين ديوار از شرق درياى خزر در خواجه نفس شروع و از شمال آققلعه و گمشيان گذشته پس از پيمودن شمال گنبد به طرف شمال غرب رفته و در كوههاى پيشكمر محو ميشود.
در نوشتههاى تاريخى ، ديوار بزرگ گرگان را كه مانعى در برابر بيابانگردان آسياى ميانه بوده به نامهاى سد سكندر ، سد انوشيروان ، سد فيروز ، ديوار دفاعى و … ناميدهاند و مطالب گوناگونى در مورد آن بيان داشتهاند.
نخستين پژوهشهاى باستانشناسى اين ديوار توسط ژاك دمرگان فرانسوى درست در 100 سال پيش صورت گرفت كه بخشى ار مسير ديوار را از روى نقشه ترسيم نمود. بعد از او باستانشناس فرانسوى (آرن) در سال 1312 خورشيدى بخشى از ديوار گرگان را به صورت پيمايشى، شناسايى و معرفى كرد. در سال 1316 خورشيدى اريك اشميت آمريكايى با پرواز بر فراز منطقه ، خط قرمز رنگى را بر روى زمين مشاهده كرد كه با پيچ و تاب از دريا به سمت كوههاى پيشكمر در شرق استان ادامه يافته است. او با ديدن اين منظره عجيب اين پرواز را بار ديگر تكرار كرد و با تهيه عكسهاى هوايى گام مهمى در شناسايى ديوار برداشت. بعد از ان دكتر محمد يوسف كيانى در سال 1350 با پرواز مجدد بر روى ديوار موفق به برداشتن عكسهاى جالب توجهى از ديوار شد و طول ديوار را 175 كيلومتر با 32 قطعه وابسته شناسايى كرد.
در سال 1378 با شروع ساخت سد گلستان بخشى از مسير ديوار در و محدوده كانال آبيارى و زهكشى سد قرارگرفت و بنابر ضرورت حفظ ديوار آب سد از طريق دو كانال از زير ديوار هدايت شد. بعد از آن در سال 1381 ، ديوار در شش فصل كاوش شد كه اطلاعات فراوانى از آن به دست آمد. به طورى كه هم اكنون باستانشناسان طول ديوار را 200 كيلومتر ميدانند. از آنجايى كه در برخى از نوشتههاى اين ديوار تا مرو ادامه داشته ، باستانشناسان احتمال ميدهند طول ديوار بيشتر از 200 كيلومتر باشد كه در كاوشهاى آينده به جواب آن خواهند رسيد. همچنين تا قبل از تخمين زده ميشد اما بر طيق آخرين نمونههاى آزمايش شده در آزمايشگاههاى معتبر اين ديوار مربوط به دوره ساسانى است.
ديوار گرگان در مناطق كوهستانى 2و در دشت 10 متر عرض داشته و آجرهاى بزرگ آن ابعاد 41 در 41 و قطر 10 سانتيمتر در دهها كوره آجرپزى پخت ميشده است. بسته به خاك منطقهاى كه آجر پخته ميشد رنگ آن از نخودى تا قرمز فرق ميكند. خندقى 30 مترى هم در جلوى ديوار كنده شده كه آب از طريق آن به دشتها و كورههاى مسير مى رسيد. از ارتفاعات پيشكمر تا روستاى زاو در پارك ملى گلستان كه 35 كيلومتر است بخشهايى از ديوار سالمتر باقى مانده و با حفارى در چندين نقطه خوشبختانه بقايايى ديوار از زير خاك بيرون آمده است.
در كاوشهايى كه تا كنون انجام شدهاست 2 هزار متر مربع از ديوار حفارى گرديدهاست كه درپيآن يك آتشگاه و استراحتگاه سربازان كه فضا وابسته به ديوار بوده كشف شدهاست. همچنين دو قلعه از حدود 38 دژ تخمين زده در طول ديوار كاوش شده كه به نظر محل سكونت سربازان بوده است. قلعهها از اندازههاى 120 در 120 متر شروع و بزرگترين آن به 240 در 300 متر ميرسيد. اكنون براى حفاظت ديوار در قسمتهايى از آن در دو طرف ديوار ميله گذارى انجام شده تا حريم ديوار حفظ و از خرابى آن جلوگيرى شود. راندن خودروها بر روى آجرهاى ريخته از ديوار موجب شكستن و از بين آنها ميشود و بعضى از اهالى از آجرهاى ديوار براى ساختمانسازى خود استفاده كردهاند. همچنين رعايت نكردن حريم ديوار از سوى سازمانهاى دولتى خسارتهاى فراوانى را به ديوار زده است.
بر طبق گزارشات مردمى نمونههايى از آجرهاى ديوار نزديك ساحل درياى خزر و در داخل خليج گرگان ديده است. در فصل آينده كاوش باستان شناسان قصد دارند باستانشناسى زير آب درياى را با كمك غواصان انجام دهند تا آثار معمارى احتمالى مدفون شده ديوار گرگان را در زير آب بدست آورند. گفتنى است ديوار تميشه ديوار ديگرى در جنوب ديوار بزرگ گرگان است كه بخش شمالى آن در خليج گرگان وجود دارد و احتمال اينكه ديوار بزرگ گرگان و تميشه زمانى يك ديوار بوده است.
http://shalamshoorba.blogfa.com
